Kosova'da iltica ve uluslararası koruma başvurusu

Ülkesinde zulüm veya ciddi zarar görmekten korkan her yabancı veya vatansız kişi uluslararası koruma talep edebiliyor. Kanun 1951 Cenevre Sözleşmesi'ne uygun mülteci statüsü ile mülteci tanımına girmeyen ama geri gönderilmesi halinde ciddi zarar görecek kişiler için ikincil koruma öngörüyor; geri göndermeme ilkesi uygulanıyor. Kitlesel akın durumunda Hükümet kararıyla geçici koruma da verilebiliyor.

İlk derece yetkili makam, kanunda DCAM olarak geçen ve Bakanlık sitesinde bugün Vatandaşlığa Kabul, İltica ve Göç Dairesi olarak yer alan İçişleri Bakanlığı birimi; bu daire bünyesinde bir İltica Bölümü bulunuyor ve Sığınmacılar Merkezi'ni işletiyor. İtirazları bağımsız Ulusal Mülteciler Komisyonu inceliyor; Komisyon'da BMMYK (UNHCR) gözlemci olarak yer alıyor. Komisyon kararlarına karşı mahkemeye gidilebiliyor. BMMYK sınırda, havalimanında ve gözetim merkezlerinde başvuru sahiplerine erişebiliyor.

Başvuru Kosova'ya girişte sınır kapısında, bir polis karakolunda veya Bakanlığın iltica dairesinde, kitlesel akın durumunda ise yetkililerin belirlediği yerde yapılıyor. Başvuru niyetini bildiren kişi başvuru sahibi sayılıyor ve ülkeye kabul ediliyor. Başvuru doğrudan iltica dairesine yapıldıysa üç iş günü, polis gibi başka bir kuruma yapıldıysa altı iş günü içinde kayıt yapılıyor; kitlesel akında bu süre on iş gününe çıkıyor. Parmak izi ve fotoğraf alınıyor, ilk form dolduruluyor ve başvuru sahibi Sığınmacılar Merkezi'ne yerleştiriliyor.

Merkezde görevliler, başvuru sahibinin anladığı dilde haklarını, yükümlülüklerini, ücretsiz hukuki yardım imkânını ve BMMYK ile mülteci destek kuruluşlarına nasıl ulaşılacağını anlatıyor; ardından sağlık muayenesi yapılıyor. Sonra başvuru sahibiyle, gerekmedikçe aile üyeleri olmadan, birebir mülakat yapılıyor; her yetişkin aile üyesine ayrı mülakat hakkı tanınıyor. Başvuru sahibi doğruyu söylemek, elindeki tüm delilleri sunmak ve işbirliği yapmakla yükümlü. Çocuklar kendi adlarına veya ebeveyn ya da sorumlu bir yetişkin aracılığıyla başvurabiliyor.

İlk derece süreci kural olarak başvurudan itibaren altı ay sürüyor. Karmaşık durumlar, aynı anda çok sayıda başvuru veya başvuru sahibinden kaynaklanan gecikmelerde süre üç ay uzatılarak dokuz aya çıkabiliyor; haklı nedenlerle üç ay daha eklenebiliyor. Menşe ülkedeki durum geçici olarak belirsizse karar ertelenebiliyor, ancak her altı ayda bir durum gözden geçiriliyor ve karar en geç 21 ay içinde verilmek zorunda. Karar mülteci statüsü, ikincil koruma, ret veya sürecin durdurulması şeklinde olabiliyor; ret kararı gerekçeli ve itiraz yolunu gösterir şekilde yazılı veriliyor.

Açıkça haklı görülen başvurular ile asılsız veya kabul edilemez sayılan başvurular hızlandırılmış usulde, kural olarak 30 gün içinde karara bağlanabiliyor. Asılsız sayılan durumlar arasında yalnızca ilgisiz konuların ileri sürülmesi, güvenli menşe ülkesi listesindeki bir ülkeden gelinmesi, sahte bilgi veya belge sunulması, kimlik belgelerinin kasten yok edilmesi ve açıkça çelişkili beyanlar sayılıyor. İlk sığınma ülkesi ve güvenli üçüncü ülke kavramları da uygulanıyor. Refakatsiz çocuklar ve zihinsel kapasitesi sınırlı kişiler için olumsuz kararlarda hızlandırılmış usul uygulanmıyor.

Mülteci statüsü veya ikincil koruma tanınan kişiler statüleri sürdükçe Kosova'da yaşayabiliyor; sosyal yardım, temel barınma, sağlık, eğitim, çalışma ve mesleki eğitim, entegrasyon desteği, mahkemeye erişim, ücretsiz hukuki yardım ve mülkiyet hakkında vatandaşlarla aynı düzeyde haklardan yararlanıyor. Statü tanındıktan sonraki 15 gün içinde haklar ve yükümlülükler hakkında bilgilendirilmeleri gerekiyor. Mültecilere en az üç yıl geçerli oturma izni ve mülteci seyahat belgesi, ikincil koruma sahiplerine de oturma izni ve ilgili seyahat belgesi veriliyor. Aile birleşiminde geçim ve sigorta şartı aranmıyor; beş yıllık statüden sonra kalıcı oturuma başvurulabiliyor.

Başvuru sahipleri, birlikte geldikleri aile üyeleriyle birlikte kesin karara kadar Kosova'da kalma ve ülke içinde serbestçe dolaşma hakkına sahip. Sığınmacılar Merkezi'nde, dairenin gösterdiği başka bir yerde veya masrafları kendilerine ait olmak üzere seçtikleri bir adreste kalabiliyorlar. Barınma, gıda ve giyim ayni yardım, ödenek veya kupon şeklinde, ayrıca günlük harçlık veriliyor. Acil ve temel sağlık hizmeti, temel sosyal yardım, maddi imkânı olmayanlara ücretsiz hukuki yardım, din özgürlüğü ve mesleki eğitim hakkı tanınıyor. Çocukların başvurudan itibaren en geç üç ay içinde ilk ve ortaöğretime erişimi sağlanmalı. Başvurudan dokuz ay sonra, gecikme kendilerinden kaynaklanmıyorsa ve hâlâ ilk karar çıkmamışsa başvuru sahipleri çalışabiliyor. Sığınmacı kimlik kartı süreç boyunca oturma izni yerine geçiyor.

Uluslararası koruma talep etmek tek başına gözetim nedeni değil. Daire, ancak bireysel değerlendirme sonucunda ve daha hafif tedbirler yetersiz kalırsa; örneğin kimliği belirlemek, güvenlik nedenleriyle veya başvurunun yalnızca geri göndermeyi geciktirmek amacıyla yapıldığına dair somut gerekçe varsa gözetim kararı verebiliyor; çocuklar ancak son çare olarak gözetim altına alınabiliyor. Gözetim veya hareket kısıtlaması kararlarına karşı yedi iş günü içinde Temel Mahkeme'de dava açılabiliyor.

İlk derece kararına bildirimden itibaren 15 gün içinde, hızlandırılmış usulde verilen kararlara ise yedi gün içinde Ulusal Mülteciler Komisyonu'na itiraz edilebiliyor. İtiraz usul veya hukuk hatası, yanlış ya da eksik tespit edilmiş olgular veya yeni önemli bilgiler gerekçesiyle yapılabiliyor; aslı sonradan gönderilmek kaydıyla faksla da sunulabiliyor. Komisyon kural olarak 30 gün içinde, asılsız ve kabul edilemez başvurularda 15 gün içinde karar veriyor ve ilk kararı onaylayabiliyor, bozabiliyor veya değiştirebiliyor. Komisyon kararına karşı yetkili mahkemede dava açılabiliyor. Hem itiraz hem dava sınır dışı işlemini durduruyor. Süreyi haklı bir nedenle kaçıran kişi on gün içinde eski hale getirme talep edebiliyor; kesinleşmiş retten sonra yeni delillerle yapılan başvuru önce ön incelemeden geçiyor.

Sınır kapılarındaki, polis karakollarındaki ve gözetim merkezlerindeki görevliler, kişileri nereye ve nasıl başvurabilecekleri konusunda bilgilendirmekle yükümlü. Sığınmacılar Merkezi personeli süreci, Ücretsiz Hukuki Yardım Kanunu kapsamında avukatlar veya mülteci destek kuruluşlarınca verilen ücretsiz hukuki yardıma ve BMMYK'ye nasıl ulaşılacağını anlatıyor. İçişleri Bakanlığı Priştine'de Luan Haradinaj Caddesi'nde bulunuyor; iltica dairesine Bakanlığın yayımladığı iletişim bilgileri üzerinden ulaşılabiliyor.