Kamerun'da iltica: mülteci statüsü nasıl istenir

2005/006 sayılı Kanunun 2. maddesi iki uluslararası tanımı birlikte benimser. Mülteci; ırkı, dini, uyruğu, belirli bir sosyal gruba mensubiyeti veya siyasi görüşü nedeniyle zulme uğrayacağından haklı olarak korkan ve vatandaşı olduğu ülkenin (vatansızlar için mutat ikamet ülkesinin) dışında bulunan kişidir. 1969 OAU Sözleşmesi'nde olduğu gibi kanun, dış saldırı, işgal, yabancı egemenliği ya da ülkesinin bir kısmında veya tamamında kamu düzenini ağır biçimde bozan olaylar nedeniyle mutat ikametini terk etmek zorunda kalan kişileri de kapsar.

Kanun; barışa karşı suç, savaş suçu veya insanlığa karşı suç işlediğine, kabulden önce yurt dışında ağır bir siyasi olmayan suç işlediğine ya da Afrika Birliği veya Birleşmiş Milletler'in amaçlarına aykırı eylemlerde bulunduğuna dair ciddi sebepler bulunan kişileri kapsam dışında tutar. Refakatsiz çocuklar gerekli doğrulamalar yapılarak mülteci statüsünden yararlanır; kanun cinsiyet, din, ırk veya uyruk ayrımı yapılmadan uygulanır.

7. madde her sığınmacının ülkeye girişten itibaren on beş gün içinde yetkili makamlara başvurmasını şart koşar. Makam; kişinin kimlik bilgilerini, mesleğini, uyruğunu, ülkesini terk etme nedenlerini, Kamerun'u seçme sebeplerini ve incelemeye yarayacak her bilgiyi içeren ayrıntılı bir tutanak (procès-verbal) düzenler. Ardından iki ay geçerli, yenilenemeyen bir geçiş belgesi (sauf-conduit) verir ve dosyayı gecikmeden Mülteci Statüsü Uygunluk Komisyonu'na gönderir.

Kamerun'da zaten bulunan ve 2. maddedeki nedenlerle ülkesine dönemeyen bir yabancı da başvuru yapabilir; usulü uygulama kararnamesi belirler. Kişi bir ilk sığınma ülkesinde, yani mülteci olarak kabul edildiği veya hâlâ yararlanabileceği korumaya sahip olduğu güvenli bir üçüncü ülkede kalmışsa başvuru kabul edilemez sayılabilir. Kanun, yurt dışındaki Kamerun büyükelçiliklerinde iltica başvurusu öngörmüyor.

Kamerun'a yasal olarak yerleşmiş mülteciler, vatandaşlara tanınan hakların sınırları içinde, 1951 Sözleşmesi'nin II-V. bölümleri ile OAU Sözleşmesi'ndeki haklardan yararlanır: ayrımcılık yasağı, din özgürlüğü, mülkiyet, örgütlenme, mahkemeye başvurma, çalışma, eğitim, konut, sosyal yardım, serbest dolaşım, kimlik ve seyahat belgeleri, varlık transferi ve vatandaşlığa geçiş. Ücretli veya serbest çalışmada ve buna bağlı sosyal haklarda vatandaşlarla eşit tutulurlar; okul ve üniversite harçlarını da vatandaşlarla aynı tutarda öderler.

Tanınan her mülteciye mülteci kartı verilir. 2023/147 sayılı Kararnameye göre bu, iki yıl geçerli ve yenilenebilir kırmızı biyometrik bir karttır; BMMYK'nın verdiği kimlik kartı ve Dış İlişkiler Bakanı'nın düzenlediği mülteci belgesiyle verilir, eski kart ve belgeyle süre bitmeden en az bir ay önce yenilenir ve damga harcından muaftır. Mülteciler Sözleşme seyahat belgesine de hak kazanır. Mülteciye eşlik eden veya sonradan katılan aile üyeleri, koruması altında oldukları başka bir uyruğa sahip değillerse onlar da mülteci sayılır.

Mülteciler Kamerun yasalarına uymak zorundadır ve Kamerun topraklarından Kamerun'a, menşe ülkelerine veya başka bir devlete karşı istikrarı bozucu faaliyet yürütemez. Ülkede yasal olarak bulunan mülteci yalnızca ulusal güvenlik veya kamu düzeni gerekçesiyle, kanuna uygun bir kararla ve BMMYK'ya bildirilerek sınır dışı edilebilir.

Hiç kimse sınırdan geri çevrilemez veya hayatının, beden bütünlüğünün ya da özgürlüğünün tehdit altında olacağı bir yere dönmeye veya orada kalmaya zorlayan herhangi bir işleme tabi tutulamaz. Böyle bir yerden doğrudan gelerek düzensiz biçimde giren veya kalan kişiye, gecikmeden başvurması şartıyla cezai yaptırım uygulanmaz; soruşturma için gözaltına alınırsa gözaltı 24 saati geçemez ve en fazla iki kez uzatılabilir.

Ulusal güvenlik veya kamu düzeni gerektirmedikçe ya da kanuna uygun bir karar bulunmadıkça, Uygunluk Komisyonu karar vermeden sığınmacı hakkında sınır dışı etme veya geri gönderme uygulanamaz; bu durumda bile kişi özgürlüğünün tehdit altında olacağı bir ülkeye dönmeye zorlanamaz. Başvuru alındı belgesine sahip sığınmacı serbestçe dolaşabilir; ancak seyahatlerini ve adres değişikliklerini göç makamına bildirmek ve gerektiğinde makama başvurmak zorundadır.

16. madde iki organ kurar: Mülteci Statüsü Uygunluk Komisyonu ve Mülteci İtiraz Komisyonu; bunların teşkilatı ve usul kuralları kararnameyle belirlenir. Uygunluk Komisyonu'nun olumsuz kararına İtiraz Komisyonu'nda itiraz edilir. 17. madde bu iki organın kararlarına karşı olağan ulusal mahkemelerde dava açılamayacağını belirtir. İncelenen resmî metinler itiraz süresini belirtmediği için kararı bildiren makama sorun.